YAYINLARIMIZ

Fon Tasfiyelerinin Pay Piyasasına ve Fon Dışındaki Yatırımcılara Etkileri


25 Eylül 2026 - İrem Gönül

Fon Tasfiyelerinin Pay Piyasasına ve Fon Dışındaki Yatırımcılara Etkileri

Tasfiye sürecinin ekonomik etkileri yalnızca tasfiye edilen fonların katılma payı sahipleriyle sınırlı değildir. Fon portföylerindeki sermaye piyasası araçlarının nakde çevrilmesi, aynı araçları doğrudan elinde bulunduran yatırımcıların portföy değerini ve pay piyasasının likidite koşullarını da etkileyebilir. Bununla birlikte ekonomik etkinin varlığı, tek başına hukuka aykırılık veya tazminat sorumluluğu sonucunu doğurmaz. Böyle bir sonuca ulaşmak için işlemin niteliği, ihlal edilen yükümlülük, zarar, korunan kişi çevresi ve nedensellik bağı somut verilerle ayrıca ortaya konulmalıdır.

Tasfiye kararının piyasa boyutu neden ayrıca incelenmeli

Önceki incelemede tasfiye edilen fonların katılma payı sahiplerine yapılacak ödemeler, fon malvarlığının ayrılığı ve tasfiye bakiyesinin nasıl oluşacağı ele alınmıştı. Ancak fon portföyünde bulunan paylar, yalnızca fon yatırımcılarının ekonomik alanında yer almaz. Aynı paylar başka fonların, bireysel yatırımcıların, kurumsal yatırımcıların veya teminatlı işlem yapan piyasa katılımcılarının portföylerinde de bulunabilir.

SPK'nın 17 Eylül 2026 tarihli 2026/61 sayılı Bülteni, tasfiye edilecek fonlardaki finansal varlıkların yatırımcı menfaati, piyasa derinliği ve likidite koşulları gözetilerek nakde çevrilmesini öngörmektedir. Kararda bu üç ölçütün birlikte sayılması, tasfiye işleminin yalnızca muhasebesel bir kapanış olmadığını; satışın zamanı ve yöntemi bakımından piyasa etkisinin de hesaba katılması gerektiğini göstermektedir. Bununla birlikte bu düzenleme, belirli bir paydaki her fiyat düşüşünün tasfiyeden kaynaklandığına ilişkin bir tespit değildir.

Fiyat baskısı satış gerçekleşmeden önce de ortaya çıkabilir

Tasfiye etkisi yalnızca fiilen satış emri verildiği anda başlamayabilir. Piyasa katılımcıları, belirli fonların portföyünde yüksek miktarda pay bulunduğunu ve bu varlıkların tasfiye süresi içinde nakde çevrileceğini öngörürse, gelecekte oluşması beklenen arzı bugünkü fiyatlamaya yansıtabilir. Bu beklenti kanalı, henüz satış yapılmadan satış yönlü emirlerin artmasına, alıcıların daha düşük fiyat seviyelerinde beklemesine veya alış emirlerini azaltmasına yol açabilir.

Bu olgu uygulamada satış baskısı veya arz fazlası beklentisi olarak görülebilir. Ancak karar ile fiyat hareketinin aynı döneme rastlaması, tek başına nedenselliği kanıtlamaz. İhraççıya özgü haberler, finansal sonuçlar, sektör gelişmeleri, genel endeks hareketi, faiz ve kur beklentileri ile diğer büyük yatırımcıların işlemleri de aynı anda fiyatı etkileyebilir.

Tasfiye öncesi likidite sarmalı ve piyasa geneline bulaşma riski

Piyasa etkisi yalnızca resmi tasfiye kararından sonra yapılacak satışlarla sınırlı olmayabilir. Bir fonda yoğun katılma payı iade talebi doğduğunda yönetici, nakit ihtiyacını karşılamak için ilk aşamada en kolay satılabilen varlıklara yönelebilir. Böylece asıl likidite sorunu düşük fiili dolaşımlı paylarda bulunmasına rağmen satış baskısı daha likit ve endeks ağırlığı yüksek paylara da taşınabilir.

SPK'nın 2026/61 sayılı Bülteninde tasfiye satışlarının yatırımcı menfaati, piyasa derinliği ve likidite koşulları gözetilerek gerçekleştirilmesinin öngörülmesi, bu aktarım riskinin düzenleyici değerlendirmede önem taşıdığını göstermektedir. Bununla birlikte bu riskin belirli bir fonda fiilen gerçekleşip gerçekleşmediği yalnızca karar metninden çıkarılamaz; fon bazlı iade verileri, portföy hareketleri ile emir ve gerçekleşme kayıtlarının birlikte incelenmesi gerekir.

Bu mekanizma bir geri besleme döngüsü yaratabilir: fiyat düşüşü iade talebini ve teminat ihtiyacını artırabilir; yeni nakit ihtiyacı ek satış doğurabilir; ek satış da fiyat ve likidite üzerindeki baskıyı güçlendirebilir. Böyle bir döngünün somut olayda varlığını kabul edebilmek için fon bazlı iade verileri, portföy değişimleri, emir ve gerçekleşme kayıtları birlikte incelenmelidir.

Düşük likiditeli paylarda risk neden büyür

Likidite, bir sermaye piyasası aracının önemli bir fiyat değişikliği yaratmadan ve makul sürede alınıp satılabilme imkanını ifade eder. İşlem hacmi ve emir defteri derinliği düşük, fiili dolaşımdaki pay miktarı sınırlı veya alış ve satış fiyatları arasındaki fark geniş olan bir payda, olağan işlem hacmine göre büyük bir satış emri daha fazla fiyat etkisi yaratabilir.

Bu nedenle yalnızca satılacak toplam pay adedine bakmak yeterli değildir. Satış miktarının ilgili payın günlük ve dönemsel işlem hacmine oranı, fonun fiili dolaşımdaki paylar içindeki tahmini ağırlığı, farklı fiyat kademelerindeki alış emirleri, alış ve satış fiyatı farkı, oynaklık ve pazar yapısı birlikte değerlendirilmelidir. Aynı nominal büyüklükteki satış, derin bir piyasada sınırlı etki yaratırken düşük derinlikli bir payda çok sayıda fiyat kademesinin tüketilmesine neden olabilir.

Borsa İstanbul mekanizmaları ne sağlar neyi garanti etmez

Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda işlemler elektronik sistemde fiyat ve zaman önceliğine göre gerçekleşir. Sürekli işlem yönteminde satış emri, karşı tarafta bulunan alış emirleriyle ilgili emir türünün kuralları çerçevesinde eşleşir. Yeterli alış talebi bulunmaması halinde büyük satış miktarının tamamı aynı fiyat seviyesinden gerçekleşmeyebilir.

Piyasa yapıcılık ile likidite sağlayıcılık birbirinden ayrılmalıdır. Piyasa yapıcılıkta atanmış üye çift taraflı kotasyonlarla likiditeyi hedefler. Likidite sağlayıcılık ise özellikle düşük işlem hacmine sahip payların işlem görme kabiliyetine katkı sunan isteğe bağlı bir faaliyettir. Borsa İstanbul, likidite sağlayıcılığın fiyat istikrarını sağlamaya yönelik bir faaliyet olmadığını açıkça belirtmektedir. Dolayısıyla bu mekanizmaların varlığı, tasfiye satışlarının fiyat üzerindeki etkisini ortadan kaldıran bir güvence değildir.

Pay bazında devre kesici ve Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi gibi araçlar da aşırı oynaklık dönemlerinde işlem yöntemini geçici olarak değiştirebilir veya belirli işlem kısıtları getirebilir. Bu tedbirler fiyat oluşumunu yavaşlatabilir ve emirlerin yeniden toplanmasına imkan verebilir; ancak ekonomik arz fazlasını veya temel değer değişimini ortadan kaldırmaz.

28 Ağustos düzenlemeleri ve tasfiyeye giden süreç nasıl okunmalı

SPK'nın 18 Eylül 2026 tarihli açıklamasına göre Kurul, 2025'in son çeyreğinden itibaren özellikle fiili dolaşımı düşük bazı paylarda şirketlerin temel finansal büyüklükleri ve ekonomik gerçeklikle açıklanması güç fiyat hareketleri ile ilişkili taraflar arasındaki teminatsız borçlanmanın oluşturduğu sistemik riskleri incelemiş; 28 Ağustos 2026 tarihli Rehber değişikliklerini yatırımcı tasarrufunun korunması, fonlar üzerinden manipülasyon imkanlarının sınırlandırılması ve şeffaflığın artırılması amacıyla yaptığını belirtmiştir.

Bu düzenleyici arka plan, tasfiye kararlarının yalnızca teknik bir kapanış işlemi olarak ele alınmaması gerektiğini gösterir. Bununla birlikte düzenleme değişikliği, piyasa düşüşü ve tasfiye kararları arasındaki tarihsel yakınlık tek başına belirli bir düzenlemenin belirli bir fiyat hareketinin tek veya baskın sebebi olduğunu kanıtlamaz. Nedensellik değerlendirmesi, geçiş süreleri ile fonların fiili uyum işlemleri ve portföy hareketleri üzerinden yapılmalıdır.

Tasfiye satışlarını kim yürütecek

Tasfiye dönemindeki satışların olağan portföy yönetimiyle karıştırılmaması gerekir. SPK'nın 2026/61 sayılı Bülteni uyarınca Tera Portföy tarafından kurulan fonlar için Türkiye İş Bankası; diğer altı portföy yönetim şirketinin fonları için Ziraat Bankası portföy saklayıcısı olarak görevlendirilmiş ve tasfiye süreçlerini yürütmekle yetkilendirilmiştir. Bankalar, tasfiyenin yürütülmesi için zorunlu olan ve normalde fon kurucusuna ait bulunan işlemleri yerine getirebilir.

Aynı karar uyarınca bankalar, varlıkların satış sıklığını belirleyerek fon hesabına satış talimatı verebilir; varlığın türüne göre doğrudan satış talimatı verebilir veya bir yatırım kuruluşu aracılığıyla işlem yapılmasını sağlayabilir. Bu nedenle tasfiye dönemindeki belirli bir satışın değerlendirilmesinde, emrin hangi yetkiyle, kim tarafından, hangi yöntemle ve hangi piyasa koşullarında verildiği tespit edilmelidir. Portföy yönetim şirketlerinin tasfiye öncesindeki işlemleri ile yetkilendirilmiş bankaların tasfiye dönemindeki işlemleri aynı sorumluluk başlığı altında toplanmamalıdır.

Altı aylık süre fiyat baskısını ortadan kaldırır mı

SPK, 20 Eylül 2026 tarihli ve 59/1710 sayılı kararıyla başlangıçta üç ay olan azami tasfiye süresini, fonların portföy yapıları ve piyasa gelişmelerini dikkate alarak altı aya çıkarmıştır. Daha uzun süre, düşük likiditeli varlıkların kısa zamanda ve aynı yönde satılmasından doğabilecek ani fiyat baskısını azaltmak için kademeli işlem yapılmasına imkan sağlayabilir.

Bununla birlikte sürenin uzaması tek yönlü bir güvence değildir. Altı aylık süre bir fiyat tabanı, zarar telafisi veya satılan varlıkların önceki değerinden elden çıkarılacağı garantisi oluşturmaz. Ayrıca piyasa, gelecekte satış yapılacağını uzun süre boyunca fiyatlayabilir; bu da arz fazlası beklentisinin ve belirsizliğin daha uzun sürmesine neden olabilir. Dolayısıyla uzatmanın muhtemel yararı ani satış yoğunluğunu azaltması, muhtemel maliyeti ise satış beklentisinin zamana yayılmasıdır.

Fon dışındaki yatırımcılar hangi kanallardan etkilenebilir

Tasfiye satışlarının fon dışındaki yatırımcılara ve piyasanın geneline etkisi tek bir kanalla sınırlı değildir. Somut olayın özelliklerine göre aşağıdaki aktarım yolları birlikte veya ayrı ayrı ortaya çıkabilir:

Fiyat etkisi: Büyük satış emirleri mevcut alış kademelerini tüketerek daha düşük fiyatlardan işlemlere yol açabilir.

Likidite etkisi: Alış emirleri azalabilir, alış ve satış fiyatı arasındaki fark genişleyebilir ve yatırımcının istediği anda işlem yapması zorlaşabilir.

Teminat etkisi: Payı teminat olarak kullanan yatırımcıların teminat değeri düşebilir ve ek teminat ihtiyacı doğabilir.

Geri besleme etkisi: Ek teminat ihtiyacı, risk limitleri veya zarar durdurma kararları yeni satışlara yol açarak ilk fiyat hareketini güçlendirebilir.

Ortak portföy etkisi: Aynı payı taşıyan diğer fonlar ve kurumsal yatırımcılar değer kaybı veya risk limiti nedeniyle portföylerini yeniden dengeleyebilir.

Beklenti etkisi: Fiili tasfiye satışı başlamadan önce gelecekteki arzın fiyatlanması, talebin geri çekilmesine neden olabilir.

Bu ihtimaller, her tasfiye edilen fon veya her pay bakımından aynı ölçüde gerçekleşmez. Etkinin yönü ve büyüklüğü, fonun ilgili paydaki pozisyonuna, payın dolaşım ve işlem özelliklerine, satış yöntemine ve piyasadaki karşı talebe bağlıdır.

Dolaylı etki ifadesi hukuki zarar türünü peşinen belirlemez

Buradaki dolaylı etki ifadesi ekonomik aktarım kanalını anlatmaktadır. Bu ifade, şirketler hukuku veya sorumluluk hukuku bakımından zararın teknik olarak dolaylı zarar sayıldığı sonucunu peşinen doğurmaz. Fon katılma payına sahip olmayan, fakat tasfiye portföyündeki payı doğrudan elinde bulunduran yatırımcı, kendi malvarlığındaki değer azalmasını ileri sürmektedir. Bu iddianın doğrudan zarar, yansıma zarar veya yalnızca piyasa riski olarak nitelendirilmesi; ihlal edilen norm, zarar gören menfaat ve somut olayın yapısına göre ayrıca belirlenmelidir.

Yatırımcının payı satmamış olması da zararın hiçbir durumda doğmadığı anlamına gelmez. Satış yapılmadığı sürece kayıp ekonomik anlamda gerçekleşmemiş değer değişimi olarak izlenebilir; ancak kalıcı piyasa değeri azalmasının hukuki zarar hesabına girip girmeyeceği, seçilecek değerleme tarihi, fiyatın daha sonra toparlanıp toparlanmadığı ve zarar hesabının yöntemiyle bağlantılıdır. Buna karşılık yalnızca kısa süreli fiyat dalgalanması üzerinden kesin zarar tutarı belirlemek de güçtür.

Fon dışındaki yatırımcının tazminat talebindeki hukuki eşik

Fon dışındaki yatırımcı ile tasfiyeyi yürüten banka veya fonun eski portföy yönetim şirketi arasında kural olarak fon katılma payı ilişkisinden doğan doğrudan bir sözleşme bağı bulunmaz. Bu nedenle olası tazminat talebi, somut olayın özelliklerine göre genel haksız fiil hükümleri ve ihlal edildiği ileri sürülen sermaye piyasası normlarının koruma amacı üzerinden değerlendirilir.

Türk Borçlar Kanunu'nun 49. maddesi kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verenin zararı gidermekle yükümlü olduğunu; 50. maddesi ise zarar görenin zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altında bulunduğunu düzenler. Buna göre üçüncü kişinin talebi bakımından hukuka aykırı fiil, kusur, somut zarar ve uygun nedensellik bağı birlikte gösterilmelidir.

Burada ayrıca ihlal edildiği ileri sürülen kuralın kimi koruduğu önem taşır. Fonun veya katılma payı sahiplerinin menfaatini koruyan bir yükümlülüğün ihlali, fon dışındaki bütün pay sahiplerine kendiliğinden talep hakkı vermez. Buna karşılık piyasanın dürüst ve güvenilir işleyişini ve yatırımcıların kararlarını koruyan kuralların ihlali, üçüncü kişilerin iddiaları bakımından farklı değerlendirilebilir. Ancak ceza veya idari yaptırım kararı bulunması dahi, her yatırımcının bireysel zararını ve nedensellik bağını otomatik olarak ispatlamaz.

Yatırımcı Tazmin Merkezi fon dışındaki yatırımcının piyasa zararını karşılar mı

Yatırımcı Tazmin Merkezi mekanizması, yatırım kuruluşunun yatırımcıya ait nakit ödeme veya sermaye piyasası aracını teslim yükümlülüğünü yerine getirememesi haline yöneliktir. SPKn m. 83 uyarınca sermaye piyasası araçlarının fiyat hareketlerinden doğan zararlar tazmin kapsamında değildir. Bu nedenle bir payın tasfiye süreciyle bağlantılı olarak değer kaybetmesi, tek başına Yatırımcı Tazmin Merkezinden ödeme talep etme hakkı doğurmaz.

Bu sonuç, somut bir hukuka aykırılık varsa genel sorumluluk hükümlerine veya sermaye piyasası mevzuatındaki özel hükümlere dayalı talep ihtimalini ortadan kaldırmaz. Yalnızca Yatırımcı Tazmin Merkezinin görev alanı ile özel hukuk sorumluluğunun birbirinden ayrılması gerektiğini gösterir.

Tasfiye satışı piyasa dolandırıcılığı veya piyasa bozucu eylem sayılır mı

Tasfiye amacıyla gerçek bir satış yapılması ve bu satışın fiyatı etkilemesi, tek başına piyasa dolandırıcılığı değildir. SPKn m. 107/1 bakımından işlem bazlı piyasa dolandırıcılığında, fiyat, fiyat değişimi, arz veya talep konusunda yanlış ya da yanıltıcı izlenim uyandırma amacı aranır. Tasfiye emrinin gerçek ekonomik amaca dayanması ile yapay görünüm oluşturma amacı taşıyan işlem veya hesap hareketleri birbirinden ayrılmalıdır.

SPKn m. 104 ve VI-104.1 sayılı Tebliğ kapsamında piyasa bozucu eylemler ise makul bir ekonomik veya finansal gerekçeyle açıklanamayan ve piyasaların güven, açıklık ve istikrar içinde çalışmasını bozacak nitelikteki eylemler için ayrı bir idari yaptırım alanı oluşturur. Tasfiye, satış için ekonomik bir gerekçe sağlayabilir; ancak bu gerekçe işlemin her yöntemle yapılmasını otomatik olarak hukuka uygun hale getirmez. Satışların amacı, hesap bağlantıları, karşı tarafları, zamanlaması ve ekonomik rasyonalitesi somut olarak incelenmelidir.

Belirli paylara ilişkin suç duyuruları ve işlem yasakları

SPK'nın 2026/59 sayılı Bülteninde KTLEV, GUNDG ve DSTKF pay piyasalarında gerçekleştirilen belirli işlemler hakkında SPKn m. 107/1 kapsamında suç duyurularında bulunulmasına ve ilgili kişiler hakkında işlem yasakları uygulanmasına karar verilmiştir. KTLEV payındaki işlemler bakımından Pusula Portföy Yönetimi AŞ hakkında da yalnızca kendi nam ve hesabına gerçekleştirilecek işlemlerle sınırlı bir işlem yasağı uygulanmıştır.

Bu kararlar, tasfiye kapsamındaki bütün fonlar veya tasfiye döneminde gerçekleştirilen bütün satışlar bakımından genel bir hukuka aykırılık tespiti olarak değerlendirilemez. İncelemeye konu belirli hesap ve işlemler ile fonların tasfiyesi sırasında gerçekleştirilecek varlık satışları; zaman, amaç, emir yapısı, karşı taraflar ve işlemi gerçekleştiren kişiler bakımından birbirinden ayrılmalıdır.

Ayrıca bir kişi veya kurum hakkında suç duyurusunda bulunulması, o kişi veya kurum hakkında kesinleşmiş bir ceza mahkumiyeti bulunduğu anlamına gelmez. Ceza sorumluluğunun varlığı ilgili soruşturma ve yargılama süreçleri sonucunda belirlenir. Bununla birlikte bu Kurul kararları, tasfiye öncesindeki işlemler ile tasfiye dönemindeki satışların aynı ekonomik sürecin parçaları olup olmadığının işlem düzeyindeki veriler üzerinden araştırılmasının önemini artırmaktadır.

Bu çerçevede tasfiye öncesindeki pay işlemleri, tasfiye kararının açıklanmasından sonraki işlemler ve tasfiye amacıyla gerçekleştirilen fiili satışlar ayrı zaman dilimleri halinde incelenmelidir. Böyle bir ayrım yapılmadan bütün fiyat hareketlerinin yalnızca tasfiye kararına veya tasfiye satışlarına bağlanması sağlıklı bir nedensellik değerlendirmesi oluşturmayacaktır.

İlişkili taraf işlemleri ve çıkar çatışması

Fon portföyündeki bir varlığın ilişkili kişiye satılması tek başına yasak değildir. Ancak fiyatın piyasa koşullarına uygunluğu, işlemin fon malvarlığını azaltıp azaltmadığı, karşı tarafa olağan dışı menfaat sağlayıp sağlamadığı ve işlemin bağımsız piyasa koşullarında yapılıp yapılmadığı araştırılmalıdır.

SPKn m. 21, kolektif yatırım kuruluşlarının ilişkili kişilerle emsallere, piyasa teamüllerine, basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı koşullarla işlem yaparak malvarlıklarını azaltmalarını veya artmasını engellemelerini yasaklamaktadır. Bu nedenle tasfiye döneminde ilişkili taraf bağlantısı tespit edilirse değerlendirme yalnızca piyasa dolandırıcılığıyla sınırlı kalmaz; örtülü kazanç aktarımı yasağı, çıkar çatışması kuralları ve iade yükümlülüğü de gündeme gelebilir. Bunun için fon bazında işlem kayıtları, nihai faydalanıcılar ve ekonomik menfaat akışı incelenmelidir.

Sorumluluk aktörlere ve dönemlere göre ayrılmalı

Olası sorumluluk değerlendirmesinde bütün kuruluşları tek bir başlık altında toplamak yerine görev ve zaman ayrımı yapılmalıdır:

  • Portföy yönetim şirketleri bakımından tasfiye öncesindeki yatırım kararları, ilişkili taraf işlemleri, risk yönetimi ve fon menfaatine uygun hareket edilip edilmediği incelenir.
  • Yetkilendirilen bankalar bakımından tasfiye dönemindeki satış talimatlarının 2026/61 sayılı Bülten, yatırımcı menfaati, piyasa derinliği ve likidite ölçütleriyle uyumu değerlendirilir.
  • İşlemlere aracılık eden yatırım kuruluşları bakımından emirlerin uygulanması, hesap hareketleri ve sermaye piyasası mevzuatındaki kendi yükümlülükleri dikkate alınır.
  • Portföy saklayıcısı bakımından SPKn m. 56 uyarınca saklama, uygunluk gözetimi ve bağımsız hareket yükümlülükleri incelenir. Kanunun açık sorumluluk düzenlemesi yatırım fonlarında portföy yönetim şirketi ile katılma payı sahiplerine verilen zararları kapsar; fon dışındaki pay sahiplerinin her piyasa zararına doğrudan uygulanacağı söylenemez.

Aynı banka hem portföy saklayıcısı hem de tasfiye yetkilisi olarak görev yapabileceğinden, sorumluluk değerlendirmesinde hangi fiilin hangi sıfat ve görev kapsamında gerçekleştirildiği ayrıca belirlenmelidir.

Nedensellik ve zarar nasıl araştırılmalı

Fon dışındaki yatırımcının iddiasındaki en güç alan çoğu zaman nedensellik ve zarar hesabıdır. Yalnızca karar tarihinden sonra fiyatın düşmesi, tasfiye satışlarının düşüşe ne ölçüde katkıda bulunduğunu göstermez. Sağlıklı bir değerlendirme için en azından aşağıdaki veriler birlikte incelenmelidir:

  • Fonların karar tarihindeki ve satış tarihleri öncesindeki pay bazlı pozisyonları ile fiili dolaşıma oranları
  • Yetkilendirilen bankaların verdiği satış talimatlarının zamanı, miktarı, emir türü, fiyat kademeleri ve gerçekleşme verileri
  • İlgili payın karar öncesi ve sonrası işlem hacmi, emir defteri derinliği, alış satış farkı ve oynaklığı
  • Aynı dönemdeki BIST endeksi, sektör endeksi ve benzer şirketlerin getirileri
  • İhraççının finansal durumu, KAP açıklamaları ve fiyatı etkileyebilecek diğer şirket haberleri
  • İşlemlerin karşı tarafları, ilişkili hesaplar, nihai faydalanıcılar ve ekonomik menfaat bağlantıları
  • Varsa teminat tamamlama çağrıları, zorunlu satışlar ve ortak portföylerden kaynaklanan ikincil satışlar

Kamuyu açıklanan portföy raporları belirli tarihler için önemli bilgi sağlayabilir; ancak bunlar tek başına tasfiye dönemindeki gerçek zamanlı satış akışını ve gün içi fiyat etkisini göstermeyebilir. Bu nedenle gerekirse olay çalışması, normal getiri ve olağan dışı getiri ayrımı, hacim ve piyasa derinliği analizi ile işlem bazlı kayıtlar birlikte kullanılmalıdır. Fiyat düşüşünün hangi kısmının tasfiye işlemlerine, hangi kısmının genel piyasa veya ihraççıya özgü gelişmelere bağlı olduğu ancak bu şekilde ayrıştırılabilir.

Endeks ve pazar değişikliklerinin nedensellik analizine etkisi

Borsa İstanbul tarafından 21 Eylül 2026 tarihinde açıklanan ve 1 Ekim 2026 tarihinden itibaren geçerli olacak dönemsel endeks değişiklikleri, tasfiye dönemindeki fiyat ve işlem hacmi hareketleri değerlendirilirken dikkate alınmalıdır. Bir payın belirli bir endekse dahil edilmesi veya endeksten çıkarılması, endeksi takip eden fonlar ve diğer kurumsal yatırımcılar bakımından yeniden dengeleme işlemlerine yol açabilir. Bu işlemler ilgili paylarda tasfiye sürecinden bağımsız olarak alım veya satım yönünde işlem hacmi oluşturabilir.

Aynı tarihte açıklanan ve 1 Ekim 2026 tarihinden itibaren uygulanacak Yıldız Pazar, Ana Pazar ve Alt Pazar dağılımındaki değişiklikler de bazı payların likidite koşulları, yatırımcı algısı ve işlem özellikleri üzerinde etkili olabilir. Ancak bu değişiklikler doğrudan fon tasfiyesine yönelik alınmış tedbirler değildir.

Bu nedenle belirli bir paydaki fiyat düşüşü, işlem hacmi artışı veya likidite değişimi incelenirken tasfiye satışlarının yanında endeks değişiklikleri, pazar değişiklikleri, açığa satış işlemleri, şirket açıklamaları ve genel piyasa koşulları da değerlendirilmelidir. Böylece tasfiye süreciyle aynı döneme rastlayan ancak farklı nedenlerden kaynaklanabilecek piyasa hareketlerinin tasfiye satışlarına hatalı biçimde yüklenmesinin önüne geçilebilir.

Şeffaflık ile piyasa etkisi arasındaki denge

Tasfiye sürecinde kamuoyunun fon bazında ilerleme, nakde dönüşen varlık oranı ve ödeme takvimi hakkında düzenli bilgi alması belirsizliği azaltabilir. Buna karşılık pay bazında kesin satış zamanı ve miktarının önceden ayrıntılı biçimde açıklanması, diğer piyasa katılımcılarının satışların önüne geçmesine ve fiyat baskısının artmasına yol açabilir. Bu nedenle şeffaflık, yatırımcıların süreci izlemesine imkan verecek ölçüde; fakat tasfiye işlemlerini önden işlem yapmaya açık hale getirmeyecek bir düzeyde tasarlanmalıdır.

Satış kararlarının hangi ölçütlere göre verildiğinin kayıt altına alınması, alternatif işlem yöntemlerinin neden tercih edilmediğinin açıklanabilir olması ve çıkar çatışmalarının yönetilmesi, sonradan yapılacak hukuki ve idari incelemeler bakımından da önemlidir.

Satış bilgisine erken erişim ve bilgi suistimali riski

       Tasfiye edilecek varlıkların tam miktarı, satış zamanı, fiyat aralığı veya kullanılacak hesaplar hakkında kamuya açıklanmamış ayrıntılı bilgiye erişim, başka piyasa katılımcıları karşısında önemli bir avantaj yaratabilir. Bu bilgiyle tasfiye emrinden önce veya emre karşı pozisyon alınması; müşteri emrinin önüne geçme, çıkar çatışması ve sermaye piyasası mevzuatındaki diğer yasaklar bakımından ayrıca incelenmelidir.

Bununla birlikte her erken işlem otomatik olarak SPKn m. 106 anlamında bilgi suistimali oluşturmaz. İlgili bilginin henüz kamuya açıklanmamış olması, sermaye piyasası aracının fiyatını, değerini veya yatırımcı kararını etkileyebilecek nitelik taşıması, bu bilgiye dayanılarak işlem yapılması ve kanunda aranan menfaat unsurunun gerçekleşmesi somut olayda ayrı ayrı araştırılmalıdır.

Alternatif satış yöntemleri her pozisyon için otomatik çözüm değildir

          Piyasa etkisini azaltmak için emirlerin zamana yayılması, uygun emir türlerinin kullanılması, karşı taraf riskinin gözetildiği blok işlemler veya mevzuatın izin verdiği diğer yöntemler değerlendirilebilir. Ancak seçilecek yöntem fiyat şeffaflığını, eşit işlem ilkesini ve fon yatırımcısının menfaatini zedelememeli; tercih gerekçesi ile en iyi sonucu sağlamaya yönelik değerlendirme kayıt altına alınmalıdır.

Borsa İstanbul Toptan Alış Satış İşlemleri Prosedürü belirli nitelikteki yüksek miktarlı pay işlemleri için organize ve şeffaf bir çerçeve sunar; fakat kapsam, asgari büyüklük, başvuru ve Borsa Genel Müdürlüğünün onayı gibi şartlara tabidir. Bu nedenle fon portföyündeki her payın tasfiye satışının kendiliğinden Toptan Alış Satış yöntemiyle yapılabileceği varsayılamaz. Somut pozisyonun bu usulün kapsamına girip girmediği ayrıca incelenmelidir.

Eş zamanlı piyasa tedbirleri nasıl okunmalı

SPK'nın 2026/60 sayılı Bülteni ile kredili işlemlerdeki asgari özkaynak koruma oranının belirli koşullarla geçici olarak yüzde 35'ten yüzde 20'ye kadar esnetilmesi, teminat tamamlama taleplerine bağlı zorunlu satış baskısını sınırlamaya elverişli bir istikrar tedbiridir. Bu tedbir, tasfiye satışlarının kendisini ortadan kaldırmaz; ancak teminat kanalı üzerinden oluşabilecek ikincil satışları azaltabilir.

Kurul ayrıca 22 Eylül 2026 tarihli 2026/63 sayılı Bültenle, pay geri alımlarında toplam bedele ilişkin üst sınırın ikinci bir duyuruya kadar uygulanmamasına karar vermiştir. Karar metni bu esnekliği fon tasfiyeleriyle açıkça ilişkilendirmediğinden doğrudan nedensellik kurulamaz. Bununla birlikte geri alım imkanının genişlemesi, piyasanın talep tarafını etkileyebilecek güncel bir düzenleme olarak dolaylı etkilerin değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulmalıdır.

Borsa İstanbul ayrıca 22 Eylül 2026 tarihli seanstan itibaren, ikinci bir duyuruya kadar Pay Piyasasında açığa satış yapılabilen BIST 50 kapsamındaki paylarda yukarı adım kuralının uygulanacağını duyurmuştur. Bu kural uyarınca açığa satış işleminin, açığa satışa konu olacak sermaye piyasası aracının en son gerçekleşen işlem fiyatından daha yüksek bir fiyat üzerinden gerçekleştirilmesi gerekmektedir. En son gerçekleşen fiyatın bir önceki fiyattan daha yüksek olması halinde ise açığa satış işlemi en son gerçekleşen fiyat seviyesinden de yapılabilmektedir.

Söz konusu tedbir, açığa satış emirlerinin fiyatlandırılmasını sınırlandırarak kısa pozisyonlardan kaynaklanabilecek ilave satış baskısının azaltılmasına katkı sağlayabilir. Bununla birlikte yukarı adım kuralı, fon portföyünde bulunan mevcut payların tasfiye amacıyla gerçekleştirilen olağan satışlarını yasaklamamakta ve bu satışların piyasa fiyatı üzerindeki etkisini ortadan kaldırmamaktadır.

Bu nedenle tasfiye dönemindeki fiyat hareketleri incelenirken açığa satış işlemleri ile fon portföyündeki varlıkların nakde çevrilmesi amacıyla gerçekleştirilen gerçek satışların birbirinden ayrılması gerekir. Yukarı adım kuralının yürürlükte bulunması, meydana gelen her fiyat düşüşünün tasfiye satışlarından kaynaklandığını göstermeyeceği gibi, tasfiye satışlarının fiyat üzerindeki muhtemel etkisini de tek başına ortadan kaldırmaz.

Karşılaştırmalı uygulamalarda fon tasfiyesi ve likidite yönetimi

Fonların likit olmayan veya piyasa derinliği sınırlı varlıklara önemli ölçüde yatırım yapması nedeniyle ortaya çıkan tasfiye ve zorunlu satış sorunları yalnızca Türkiye’de karşılaşılan bir durum değildir. Farklı ülkelerde yaşanan örnekler, fon varlıklarının kısa sürede ve zorunlu biçimde elden çıkarılmasının hem fonda kalan yatırımcılar hem de ilgili varlıkların işlem gördüğü piyasalar bakımından olumsuz sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte yabancı ülkelerdeki düzenleme ve kararların Türk hukuku bakımından bağlayıcı birer emsal olmadığı; yalnızca karşılaştırmalı değerlendirme ve düzenleme politikası bakımından yol gösterici nitelik taşıdığı belirtilmelidir.

Birleşik Krallık’ta LF Woodford Equity Income Fund’ın artan katılma payı iade taleplerini karşılamakta zorlanması üzerine fon işlemleri 3 Haziran 2019 tarihinde durdurulmuştur. Birleşik Krallık Finansal Davranış Otoritesi (FCA), işlemlerin durdurulmaması halinde fonun varlıklarını zorunlu satıcı konumunda elden çıkarmak zorunda kalabileceğini ve bu satışlardan varlıkların gerçek değerini yansıtmayan düşük tutarlar elde edilebileceğini açıklamıştır. Fonun daha sonra tasfiyeye alınması üzerine yatırımcılara varlıklar nakde çevrildikçe aşamalı ödeme yapılmış, daha güç satılabilen varlıkların elden çıkarılması için uzman bir kuruluş görevlendirilmiştir. Bu örnek, tasfiye işlemlerinin belirli bir tarihte bütün varlıkların satılması şeklinde değil, varlıkların likidite özelliklerine göre zamana yayılan ve farklı uzmanlıkların kullanılabildiği bir süreç olarak yürütülebileceğini göstermektedir. Bununla birlikte FCA’nın sonraki incelemelerinde fonun tasfiye öncesindeki likidite riskinin gereği gibi yönetilmediğine ilişkin tespitlerde bulunulması, hukuki değerlendirmenin yalnızca tasfiye sırasındaki satışlarla sınırlandırılmaması gerektiğini de ortaya koymaktadır.

ABD’de 2015 yılında tasfiye kararı verilen Third Avenue Focused Credit Fund örneğinde ise yeni katılma payı iade taleplerini karşılamak amacıyla gerçekleştirilecek ilave satışların, fonda kalmaya devam eden yatırımcıları haksız biçimde zarara uğratabileceği değerlendirilmiştir. ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu belgelerinde, özellikle kurumsal yatırımcıların çıkış imkanından daha hızlı yararlanması halinde perakende yatırımcıların giderek daha az likit bir portföyle karşı karşıya kalabileceğine dikkat çekilmiştir. İtfa işlemlerinin durdurulması ve varlıkların düzenli biçimde tasfiye edilmesi yoluyla fonun makul olmayan derecede düşük fiyatlardan satış yapmak zorunda kalmasının önlenmesi amaçlanmıştır. Bu olay, likidite krizlerinde yalnızca toplam zararın değil, erken çıkan yatırımcılarla fonda kalan yatırımcılar arasındaki menfaat dengesinin de gözetilmesi gerektiğini göstermektedir.

Fransa’da H2O tarafından yönetilen bazı fonlarda 2020 yılında uygulanan yöntem ise likit ve likit olmayan varlıkların birbirinden ayrılmasına dayanmaktadır. Değerlemesi belirsiz ve likit olmayan varlıklar, tasfiye edilmek üzere “side pocket” olarak adlandırılan ayrı bir bölümde bırakılmış; daha likit varlıklar ise yeni fonlara aktarılarak bu fonlar yeniden katılma payı alım satımına açılmıştır. Böylece portföyün yalnızca belirli bir bölümündeki likidite ve değerleme sorununun bütün fonu süresiz olarak kilitlemesinin önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Hindistan’da COVID-19 döneminde Franklin Templeton tarafından yönetilen altı borçlanma aracı fonunun tasfiyesinde de piyasa koşullarının elverdiği ölçüde kontrollü satış, yatırımcılara aşamalı ödeme ve tasfiye sürecinin yargısal ve idari gözetimi öne çıkmıştır. Hindistan Yüksek Mahkemesi önündeki süreçte yatırımcıların tasfiye kararına katılımı ve elektronik oylama sonuçları da değerlendirilmiştir.

Bu uygulamaların Türkiye’ye aynen aktarılması mümkün değildir. Türk hukukunda olağanüstü durumlarda Kurulun uygun görmesiyle katılma payı alım satımının geçici olarak durdurulması ve tasfiye satışlarının piyasa derinliği, likidite koşulları ve yatırımcı menfaati gözetilerek zamana yayılması mümkündür. Nitekim tasfiye süresinin üç aydan altı aya çıkarılması, uluslararası örneklerde görülen düzenli ve kademeli satış yaklaşımıyla aynı amaca yönelmektedir. Buna karşılık, likit olmayan varlıkların ayrı bir fon veya bölümde toplanmasını sağlayan side pocket uygulaması, günlük çıkışların belirli oranlarla sınırlandırıldığı redemption gate mekanizması ve büyük çıkışların oluşturduğu işlem maliyetini çıkış yapan yatırımcının pay fiyatına yansıtan swing pricing yöntemi bakımından Türk mevzuatında daha açık düzenlemelere ihtiyaç bulunmaktadır. Özellikle fonun bölünmesi, varlıkların başka bir fona aktarılması, değerleme esasları, yatırımcıların eşitliği ve portföy saklayıcısının görevleri açıkça belirlenmeden side pocket uygulamasına geçilmesi hukuki belirsizlik yaratabilir.

Uluslararası örneklerin ortak sonucu, tasfiye sürecinde yatırımcıya veya piyasaya hiçbir değer kaybı yaşanmayacağının garanti edilmesi değildir. Bu uygulamaların amacı; zorunlu satışların mümkün olduğunca düşük fiyatlardan gerçekleştirilmesini önlemek, erken çıkan yatırımcıların fonda kalanlar aleyhine avantaj elde etmesini sınırlamak, tasfiye işlemlerini denetlenebilir hale getirmek ve fon satışlarının piyasanın diğer kesimlerine aktarabileceği likidite baskısını azaltmaktır. Dolayısıyla Türkiye bakımından yabancı ülke örneklerinden çıkarılabilecek temel sonuç, yalnızca tasfiye süresinin uzatılması değil; fonun yatırım stratejisi ile portföyündeki varlıkların likiditesi arasındaki uyumun tasfiye aşamasına gelinmeden önce düzenli olarak ölçülmesi ve gerektiğinde önleyici likidite yönetim araçlarının kullanılabilmesidir.

İncelemenin kapsamı ve veri sınırı

Bu çalışma, fon tasfiyelerinin fon dışındaki yatırımcılara ve pay piyasasına aktarılabileceği hukuki ve ekonomik kanalları incelemekte; herhangi bir fon, pay veya kişi hakkında hukuka aykırılık tespiti yapmamaktadır. Belirli bir paydaki fiyat hareketinin tasfiye kararı, tasfiye öncesindeki iade baskısı veya fiili satışlarla ilişkisinin belirlenmesi, işlem düzeyindeki verilerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

Kamuya açık verilerin gerçek zamanlı satış akışını ve işlemler arasındaki bağlantıları bütünüyle göstermemesi nedeniyle zarar ve nedensellik hakkında kesin bir sonuca varılamaz. Kurul kararlarının hukuka uygunluğu ve idarenin muhtemel sorumluluğu ise ayrı bir idare hukuku incelemesinin konusudur.

Bu çalışma genel nitelikte hukuki ve ekonomik bir değerlendirme olup yatırım tavsiyesi veya belirli bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki mütalaa niteliğinde değildir.

Sonuç

Fon tasfiyelerinin ilk ve görünür sonucu, katılma payı sahiplerine tasfiye bakiyesinden ödeme yapılmasıdır. Ancak portföydeki varlıkların nakde çevrilmesi özellikle düşük likiditeli ve sınırlı fiili dolaşıma sahip paylarda fiyat, piyasa derinliği ve teminat kanalları üzerinden fon dışındaki yatırımcıları da etkileyebilir. Etki, yalnızca gerçekleşen satışlardan değil, gelecekteki arz beklentisinden de doğabilir.

Buna karşılık fiyat düşüşü ile hukuki sorumluluk aynı şey değildir. Hukuka uygun ve gerçek bir tasfiye satışı piyasa fiyatını etkileyebilir; bu etki olağan piyasa riski kapsamında kalabilir. Tazminat sorumluluğu için ilgili aktöre ait somut bir yükümlülük ihlali, hukuken korunan bir menfaat, belirlenebilir zarar, kusur ve uygun nedensellik bağı ortaya konulmalıdır. Piyasa dolandırıcılığı, piyasa bozucu eylem, örtülü kazanç aktarımı ve genel haksız fiil hükümleri ise farklı unsur ve ispat koşullarına sahiptir.

Bu nedenle sürecin sağlıklı değerlendirilmesi, yalnızca hangi payın ne kadar düştüğüne bakılarak yapılamaz. Fonların pay bazlı pozisyonları, fiili tasfiye işlemleri, emir defteri ve hacim verileri, ilişkili hesaplar, şirket haberleri ve genel piyasa hareketleri birlikte incelenmelidir. Ancak bu veriler ışığında tasfiye işlemlerinin fon dışındaki yatırımcılar üzerindeki gerçek etkisi ile hukuki sorumluluğun sınırı güvenilir biçimde belirlenebilir.