HUKUKİ GELİŞMELER

FON SKANDALI - FON TASFİYE KANUNU IŞIĞINDA TAKAS KESİNLİĞİ İLKESİ İLE LİKİDİTE KRİZİNİN HUKUKİ DEĞERLENDİRMESİ


03 Kasım 2026 - Tevetoğlu Legal

FON SKANDALI - FON TASFİYE KANUNU IŞIĞINDA TAKAS KESİNLİĞİ İLKESİ İLE LİKİDİTE KRİZİNİN HUKUKİ DEĞERLENDİRMESİ

7596 sayılı Tasfiyesine Karar Verilen Bazı Yatırım Fonları Hakkında Kanun ve bu süreçte yaşanan kriz; sermaye piyasaları, takas güvenliği, yatırımcı hakları ve idarenin sorumluluğu açısından Türk hukuk tarihinin en kritik dönemeçlerindedir. Yaşanan fon skandalı, fon tasfiye kanunu, beraberinde likidite krizi ve takas kesinliği ilkesinden sapılmasına dair derin tartışmalar getirdi.

Fon tasfiyesi kanunu şeklinde anılan yasal düzenleme, piyasa gerçekleri, takas kesinliği (settlement finality) prensibi, patlayan borç – likidite krizi (PBLK) dinamikleri, yatırımcı mağduriyetleri ve çözüm yolları bağlamında şu şekilde okunmalı.

Takas kesinliği yani settlement finality ve PBLK açısından yaşanan tartışmalar oldukça teknik ve anlaşılması zor başlıklar. Bunları basit ve anlaşılır şekilde anlamak önemli. Çünkü sermaye piyasalarının omurgasını oluşturan en temel iki ilke takas kesinliği ve piyasa güvenidir.

Yaşanan skandalda takas kesinliği ilkesinin zedelendiği hususu net. Normal şartlarda Takasbank ve MKK nezdinde gerçekleşen fon alım-satım talimatları, kıymet transferleri ve para hareketleri "kesin ve geri alınamaz" olarak kabul edilir.

Ancak 17 Eylül 2026’da 7 portföy yönetim şirketine ait 131 fonda patlayan kriz, sistemin mutabakat ve varlık saklama altyapısındaki çarkları ve ilkeleri parçalamış durumda.

Sorun tam olarak şu: fon portföylerindeki varlıklar kağıt üzerinde mevcut görünüyor. Fakat bu varlıklar ya fiziksel olarak yerinde değil ya da muvazaalı işlemlerle başka yerlere aktarılarak boşaltılmış. Bu durum, takas kesinliği ilkesini, bu ilkeye olan inancı sarsmış durumda.

PBLK yani patlayan borç veya likidite krizinin dinamiği ise şu şekilde özetlenebilir. Fonların portföylerinde yer alan varlıklar ya mevcut olmadıkların ya da muvazaalı (danışıklı veya dolanlı) şekilde transfer edilmişse, bu veya benzeri sebeplerle nakde çevrilemezse, kaldıraçlı işlemler, ters repo uyumsuzlukları ve varlık fiyatlarının gerçeği yansıtmaması bir likidite ve ödeme krizi yaratır. Buna kısaca PBLK denilir. PBLK, fon krizleri ve piyasa sıkışıklıkları çerçevesinde; varlıkların nakde çevrilememesi, borçların ödenemez duruma gelmesi, ters repo ve kaldıraçlı işlemler gibi finansal mekanizmaların kilitlenmesi sonucu ortaya çıkan ani likidite ve ödeme krizlerini tarif eden bir piyasa terimidir.

Yaşanan krizin en büyük tetikleyicisi, tasfiye kararları aniden alınmasıdır. Bu ani tasfiye kararından dolayı TEFAS üzerinden fon alan yüz binlerce yatırımcının emirleri askıda kaldı, fonlar temerrüde düştü.

Tüm bu olanlara dair hukuki tartışmaları ise şu şekilde özetleyebiliriz. Sistemik riskin önüne geçmek adına getirilen 7596 sayılı Kanunun bir yüzü devlet eliyle varlık kurtarma operasyonudur. Diğer yandan ise bu Kanun, hukuki güvenlik ve kazanılmış hak ilkeleri ile takas kesinliğine güvenerek işlem yapan yatırımcıların varlıklarının sonradan "net yatırım tutarı" veya "endeksleme" formülleriyle hesaplanmasından ötürü son derece ciddi bir tartışma yaratıyor.

2. Yatırımcı Açısından Yaşanan Mağduriyetler ve Haksızlıklar

Fon krizinin ve ardından çıkarılan 7596 sayılı Kanun’un yarattığı en büyük mağduriyetleri aşağıdaki şekilde tespit ediyoruz.
Her şeyden evvel karşımızda çok net bir şekilde ana para ve getiri kaybı durumu bulunuyor. Yatırımcılar fonlara birikimlerini yatırırken enflasyondan korunma veya piyasa getirisi elde etmeyi hedeflemişti. Ancak fonlar, varlıkların içini boşaltan yönetimlerinden dolayı battı. Bu sebeple yatırımcılar kâr etmek bir yana, anaparalarını bile kaybetme tehlikesiyle baş başa kaldı.

Kanun’da dikkat çeken ve en çok tartışılan konu ise net yatırım tutarı ve TÜFE/ÜFE sınırlandırması. Yani Kanunun 4. maddesi. Bu hükme göre, dağıtılabilir nakdin yetersiz olduğu durumlarda ödemelerin net yatırım tutarı (giriş-çıkışların TÜFE/ÜFE ortalamasıyla endekslenmesi) üzerinden yapılacağı düzenlendi.

Bu durum, uzun süreli yatırım yaparak fonlarında büyüme sağlayan hak sahibinin gerçek alacak hakkının idari bir formülle tavan sınırlamasına (örneğin 1.000.000 TL ara ödeme tavanı) tabi tutulması demek. Bu da ciddi bir hak kaybına yol açıyor. Yatırımcıların bu hesaplama formülüne ve zararlarına katlanmaması, dava açması beklenen olası hukuki gelişmelerden.

Bloke edilen talimat mağduriyetleri diğer önemli başlık. 17/9/2026 ve öncesinde TEFAS'a iletildiği halde fonun temerrüdü yüzünden gerçekleştirilemeyen ve payları bloke edilen yatırımcılar süreç boyunca belirsizlik ve likidite kilitlenmesi yaşanmıştı.

Hatırlamak gerekirse SPK 17/9/2026 tarihinde ilgili fonların tasfiyesine karar vermeden hemen önce veya karar gününde, sistemde (özellikle TEFAS - Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu üzerinden) çok sayıda fon alım veya satım talimatı girilmişti.

Ancak fonların portföylerindeki temerrütler, likidite kilitlenmeleri ve birim pay fiyatlarının açıklanamaması nedeniyle bu talimatlar sonuçlandırılamamıştı. İşlemler ne tam olarak gerçekleşip hesaba yansıyabilmiş ne de iptal edilebilmişti. Bu nedenle yatırımcıların nakitleri veya katılma payları bloke edilmiş şekilde, adeta arafta kaldı. Bu durum, yatırımcılar açısından ciddi bir likidite kilitlenmesine ve mülkiyet belirsizliğine yol açtı.

7596 sayılı Kanun, bu kritik gri alanı ortadan kaldırmak için açık bir yasal statü getirdi. Kanunun m. 3 / 5 hükmü bu hususu doğrudan düzenledi.

İlgili düzenleme şu şekilde

Fon pay sahipliği, tasfiye ile görevli kuruluşlar tarafından MKK kayıtları ile mutabakat sağlanmak suretiyle fon ve hesap bazında tespit edilir. Şu kadar ki, tasfiyeye konu fonlara ilişkin olarak 17/9/2026 tarihi ve öncesinde TEFAS’a iletilmiş olmakla birlikte, ilgili fonun temerrüdü ve/veya katılma payı fiyatının açıklanmaması nedenleriyle gerçekleştirilemeyen talimatlar bakımından, katılma payları bloke edilmiş olanlar, fon pay sahibi sıfatıyla bu Kanundaki tasfiye hükümlerine tabidir.

Açıklamak gerekirse 17/9/2026 tarihi ve öncesinde TEFAS’a iletilmiş olmakla birlikte, fonun temerrüdü veya katılma payı fiyatının açıklanmaması yüzünden gerçekleştirilemeyen ve bu sebeple katılma payları bloke edilmiş olan talimat sahipleri, tasfiye süreçlerinde hak sahibi ("fon pay sahibi") kabul edildi. Bu düzenleme önceden satmak isteyip satamayanların aleyhine, almak isteyip alamayanların lehine sonuçlar getirmektedir. Yani, eğer yatırımcının amacı fondan çıkmak (satış) idiyse ve talimatı engellenmeseydi parasını tam alacak idiyse, bu hüküm yatırımcının aleyhine olacaktır. Zira bu yatırımcı tasfiye havuzuna dahil edilip alacağı budanacaktır. Ancak amaç fona girmek (alım) idiyse, parasının havada kalmasını önleyip onu hak sahibi konumuna getirdiği için bu durumdakilerin lehine olacaktır. Görünen o ki satış giren, alış girenden çok daha fazla olduğu için bu hüküm yatırımcıların kümülatif olarak lehine sonuçlar ön görmemektedir.

Tasfiye rejimi altına girme sebebiyle bu konumdaki yatırımcılar, kanun kapsamındaki idari tasfiye, net yatırım tutarı hesaplamaları, ara ödeme mekanizmaları ve TMSF/YTM geri kazanım hesaplarından diğer yatırımcılarla eşit şekilde yararlanma hakkına hukuken kavuşturuldu.

İsteğe bağlı iade baskısı (Madde 4/4): Tasfiye tarihinden önce fonunu satıp parasını çeken yatırımcılardan, enflasyon oranını aşan kazançların "isteğe bağlı olarak" geri istenmesi, piyasada hukuki öngörülemezlik algısı yarattı. Dürüst ve erken çıkış yapan yatırımcılar için güven ve öngörülebilirlik sorusu gündeme geldi.

3. Kanundaki Eksiklikler, Riskler ve Yapısal Sorunlar Neler?

7596 sayılı Kanun, fon skandallarını ve yaşanan ölçek dışı krizi yönetmek için güçlü idari araçlar (TMSF yetkileri, 6183 sayılı Kanun kolaylıkları, CMK 128 el koymaları) sunuyor. Ne var ki şu yapısal eksiklikleri barındırdığı da bir gerçek:
En tartışmalı konu mülkiyet hakkına müdahale riskinin tetiklenmesi. Kanunun getirdiği tavan sınırlamaları ve endeksleme formülleri, Anayasa'nın mülkiyet hakkını (m. 35) ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi (AYM) taşınabilecek norm denetimi risklerini akla getiriyor. Öyle görünüyor ki şu veya bu şekilde bu konu AYM’ye gidecek. Bu halde uzun yıllar süren bir inceleme olmaması, en önemli ihtiyaç.

Zarar telafi belirsizliği, fon skandalı ortaya çıktığından beri geçen sürede her gün masada. Çünkü fon malvarlığından haksız çıkarılan değerlerin sorumlu portföy yönetim şirketleri ve şahıslardan (m. 5) tahsil edilmesi uzun yıllar sürebilir. TMSF ve 6183 prosedürleri ne kadar etkin çalışırsa çalışsın, batık varlıkların piyasa değerine ulaşılamaması halinde fon pay sahiplerinin alacaklarının eksik kalması en çok endişe edilen risk.

Bireysel dava hakkının daraltılması da dikkat çeken bir diğer husus. Yatırımcıların doğrudan kurucu ve yöneticilere karşı adliye mahkemelerinde dava açarak hızlıca haciz yollarına gitmesinin, kanunun getirdiği idari tasfiye ve TMSF merkezli takip tekeliyle sınırlandırıldığı görüşleri söz konusu. Biz bu görüşte değiliz. Zira, bu durum hak arama hürriyetinin idari denetim altında kısıtlandığı eleştirilerini beraberinde getirecektir.

4. Yatırımcının Uğradığı Haksızlığın Giderilmesi İçin Yapılması Gerekenler

Mevcut yasal çerçeve ve idari mekanizmalar karşısında yatırımcıların haklarını korumak ve kayıplarını minimize etmek için izlemesi gereken yol haritası iki ayaklı bir görünüm arz ediyor.

A. İdari Mekanizmalara Eksiksiz Entegrasyon

MKK ve tasfiye mutabakatları takip edilmeli. Yatırımcılar, MKK ve tasfiye ile görevli kuruluşlar nezdindeki kayıtlarının doğruluğunu ve "fon pay sahibi" sıfatlarını gecikmeksizin teyit etmeliler.

Geri kazanım hesabı başvuruları yapılmalı. TMSF ve YTM nezdinde oluşturulan alt hesaplardaki (geri kazanım hesapları) ödeme takvimleri takip edilmeli, ara ödeme tavanlarından (1.000.000 TL) ve net yatırım tutarı hesaplamalarından azami ölçüde yararlanılmalı.

B. Yargı Yolu ve Tazminat Davaları

İdari tasfiye mekanizmasının yatırımcının tüm zararını (özellikle reel kayıpları ve mahrum kalınan kazançları) karşılamada yetersiz kalması durumunda son çare yargıya başvurulmasıdır.

Zararı tazmin edilmeyen yatırımcılar idare mahkemelerinde tam yargı davaları açacaktır. SPK’nın bu fonların kuruluşuna, denetimine ve faaliyetlerine izin verirken gözetim/denetim görevini ihmal ettiği (idari kusur) iddiasıyla, Kanun'un işaret ettiği İstanbul İdare Mahkemeleri’nde Hazine ve SPK aleyhine çok sayıda tam yargı yani tazminat davası açılması olasılığı oldukça yüksektir.

Diğer bir seçenek ise sorumlulara karşı genel hükümlere göre tazminat davası açmaktır.

Kanuni tasfiye süreci ve TMSF takipleri dışında, fonun içini boşaltan yöneticiler, saklama kuruluşları, hâkim ortaklar ve portföy yönetim şirketi yetkilileri hakkında Türk Borçlar Kanunu haksız fiil hükümleri ve Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde tazminat davaları ve suç duyuruları gündeme gelecektir.

Toparlamak gerekirse; 7596 sayılı Kanun krizi toplulaştırıp devlet denetiminde bir tasfiye havuzunda toplasa da, yatırımcının uğradığı mülkiyet ve güven haksızlığını yüzde yüz gidermekten uzaktır. İdari süreçlerin yanında bireysel tam yargı ve tazminat davalarının saklı tutulması ve işletilmesi, yatırımcı haklarının eksiksiz savunulması için hukuki bir zaruret olarak gündeme gelecektir.